# MADDE 138
Aşırı İfa Güçlüğü Sözleşme Uyarlama Hakkı

🔍 Bu Madde Ne Anlama Geliyor?

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 138. maddesi, halk arasında "aşırı ifa güçlüğü" veya "işlem temelinin çökmesi" olarak bilinen durumu düzenler. Sözleşme yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum (örneğin; ani ve büyük ekonomik kriz, döviz kurundaki aşırı artış, doğal afet veya savaş) ortaya çıkarsa, bu durum borçludan kaynaklanmıyorsa ve sözleşmenin ifasını borçlu aleyhine dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede güçleştiriyorsa borçlu hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Eğer uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde (örneğin kira veya abonelik sözleşmeleri) dönme yerine fesih hakkı kullanılır. Madde, yabancı para borçlarında da aynen uygulanır. Bu düzenleme, sözleşmelerdeki dengeyi olağanüstü koşullara göre yeniden kurmayı ve borçluyu korumayı amaçlar.

💡 Ticari Hayatta ve Sicil İşlemlerinde Uygulaması

Ticari hayatta bu madde özellikle şirketlerin ve esnafın uzun vadeli sözleşmelerde beklenmedik maliyet artışlarıyla karşılaştığında kullanabileceği kritik bir kalkan görevi görür. Örneğin bir üretim şirketi, ham maddeyi dövizle satın almak üzere anlaşma yapmışken, kurun bir gecede aşırı yükselmesi nedeniyle ifa imkânsız hale gelebilir. İşte böyle bir durumda şirket, bu maddeye dayanarak mahkemeden sözleşme bedelinin güncel kur koşullarına uyarlanmasını veya uyarlanma mümkün değilse sözleşmenin feshini isteyebilir. Sicil açısından bakıldığında, mahkemeden alınan uyarlama kararları veya fesih kararları, şirket ana sözleşme değişikliği niteliğindeyse ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi gerekebilir. Özellikle limited ve anonim şirketlerde sözleşme değişikliği genel kurul kararı gerektirse de mahkeme kararıyla yapılan uyarlamalarda bu kararın sicil müdürlüğüne ibrazı ve tescil süreci farklı işler. SicilAI platformu; bu tür uyarlama davaları sonrasında ortaya çıkan tescil, ilan ve bildirim süreçlerinin eksiksiz yönetilmesi için işletmelere adım adım rehberlik sunar.

⚠️ Dikkat Edilmesi Gereken Riskler

• Sözleşmenin uyarlanabilmesi için "olağanüstü" nitelikte bir durumun olması şarttır. Her kur artışı veya maliyet yükselişi bu kapsamda değerlendirilmez; sıradan ticari riskler madde kapsamı dışındadır.
• Olağanüstü durumun borçludan kaynaklanmaması gerekir. Kendi kusuruyla ifayı güçleştiren taraf maddeye dayanamaz.
• Borçlu, borcunu ifa etmişse uyarlama talebinde bulunamaz. Ancak ifanın aşırı güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmişse yine dava açabilir. Bu nedenle ifa sırasında ihtirazı kayıt koyulması kritik bir adımdır.
• Dönme hakkını kullanan borçlu, karşı tarafın sözleşmenin kurulması için yapmış olduğu masrafları tazminle yükümlü olabilir; ayrıca dönme sonucu her iki taraf da aldıklarını iade etmek zorundadır.
• Madde uygulamasında arabuluculuk dava şartı olabilir. Ticari davalardaki zorunlu arabuluculuk süreci tamamlanmadan dava açılırsa usulden reddedilme riski doğar.
• Hakim, uyarlama talebini işin niteliğine ve dürüstlük kuralına göre takdir eder; bu nedenle dava dilekçesinde olağanüstü durumun sözleşmeye etkisi somut delillerle ve bilirkişi raporlarına esas olacak şekilde kanıtlanmalıdır.