# MADDE 1003
Gemi Zayiinde Mülkiyet Hakkı ve Sorumluluklar

🔍 Bu Madde Ne Anlama Geliyor?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 1003. maddesi, sicile kayıtlı bir geminin tamamen kurtarılamaz şekilde yok olması durumunda, gemi üzerindeki mülkiyet hakkının kendiliğinden sona ereceğini düzenler. "Zayi" olarak adlandırılan bu durum; geminin batması, yararlanılabilir enkaz bırakmaksızın harap olması, patlaması veya tahrip edilmesi gibi halleri kapsar. Yani gemi artık bir "gemi" olarak işlevini yitirmiş ve ekonomik olarak kurtarılması mümkün değilse, malikin o gemi üzerindeki ayni hakkı sona erer. Ancak maddenin kritik ikinci cümlesi, malikin sorumluluklarını sınırlandırır: Malikin, yararlanılabilir enkaz üzerinde taşınır mülkiyeti devam eder; ayrıca enkazın kaldırılması, çevrenin korunması ve benzeri kamu düzenine ilişkin yükümlülükleri ile borçları aynen devam eder. Yani gemi zayi olsa bile malik, enkazdan doğan hukuki ve mali sorumluluklardan kaçamaz. Bu düzenleme, deniz ticareti hukukunda "batık gemiden kaynaklı çevresel zararlar" ve "liman güvenliği" gibi kamu yararını korumayı amaçlar.

💡 Ticari Hayatta ve Sicil İşlemlerinde Uygulaması

Bir gemi sahibi düşünün: Şirketin sahip olduğu yük gemisi, fırtına nedeniyle Karadeniz'de batıyor ve enkazı deniz tabanında kalıyor. Maddeye göre, gemi sicilindeki kayıt üzerindeki mülkiyet hakkı sona erer; ancak şirket, batık enkazın deniz trafiği için tehlike oluşturmaması adına kaldırılmasından ve olası bir yakıt sızıntısına karşı çevre koruma önlemlerinden sorumlu olmaya devam eder. Sicil işlemleri açısından, geminin zayi olduğunun tespiti ve sicil kaydının terkin edilmesi gerekir. Bu tespit genellikle gemi kaptanının tuttuğu zayi raporu, sigorta ekspertiz raporu veya donatanın beyanı ile yapılır. Sicil müdürlüğü, zayi belgelerini inceledikten sonra gemiyi sicilden resen silebilir. Ancak unutulmamalıdır ki, malikin enkazla ilgili borçları (kurtarma masrafları, kıyı emniyeti hizmetleri, çevre cezaları) mülkiyet hakkının sona ermesinden bağımsız olarak şirketi takip etmeye devam eder. Deniz ticaretiyle uğraşan bir işletmenin bu maddeyi bilmesi, özellikle gemi sigortası yaptırırken ve risk yönetimi planlarken kritik önem taşır. SicilAI olarak önerimiz, gemi sahiplerinin zayi durumlarına karşı sigorta poliçelerinde enkaz kaldırma ve çevre kirliliği teminatlarını mutlaka kontrol etmeleridir.

⚠️ Dikkat Edilmesi Gereken Riskler

• Enkaz terk edilmemeli: Gemi zayi olsa da malik, enkazı başıboş bırakamaz. Enkaz kaldırma yükümlülüğü devam ettiği için bu masraflar şirket için büyük bir mali yük oluşturabilir.
• Sicil terkin işleminin gecikmesi: Zayi tespitine rağmen geminin sicil kaydının sildirilmemesi, gereksiz vergi, harç ve idari yaptırımlara yol açabilir.
• Çevre kirliliği cezaları: Batık veya harap olmuş gemiden kaynaklanan yakıt sızıntısı vb. çevresel zararlar, idari para cezası ve tazminat davalarına konu olabilir; bu sorumluluk mülkiyetin sona ermesiyle ortadan kalkmaz.
• Sigorta teminatlarının yetersizliği: Poliçede "enkaz kaldırma" ve "deniz kirliliği" teminatları yoksa, malikin tüm bu giderleri kendi kaynaklarından karşılaması gerekir. Bu da şirketin nakit akışını ciddi şekilde bozabilir.
• Yararlanılabilir enkazın taşınır mülkiyeti: Enkazın değerli parçaları (makine, demir vb.) malike ait olmaya devam eder; ancak bu parçaların satışından elde edilen gelir, öncelikle enkaz kaldırma masraflarını karşılamak için kullanılabilir. Bu hususta hukuki uyuşmazlıklar yaşanmaması için iyi bir envanter tutulmalıdır.