# MADDE 84
Ticari Defter İbraz ve İnceleme Usulü

🔍 Bu Madde Ne Anlama Geliyor?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 84. maddesi, bir hukuki uyuşmazlık (dava veya arabuluculuk gibi) sırasında ticari defterlerin mahkemeye sunulması hâlinde bu defterlerin nasıl inceleneceğini düzenler. Kural oldukça nettir: Defterler ibraz edildiğinde, uyuşmazlıkla ilgili olan kısımlar tarafların katılımı ile incelenir. Yani mahkeme, ticari defterleri tek başına ve gizlice inceleyemez; davacı ve davalı tarafın (veya vekillerinin) hazır bulunduğu bir ortamda inceleme yapılır. Ayrıca mahkeme gerekli görürse, defterlerin yalnızca ihtilafla ilgili yapraklarının suretini (fotokopi veya onaylı örneğini) dosyaya alabilir. Bu suretler daha sonra bilirkişi incelemesi veya delil olarak kullanılabilir.

Maddenin sonunda yer alan "(Mülga son cümle: 26/6/2012-6335/43 md.)" ifadesi, bu maddenin eski hâlindeki son cümlesinin 2012 yılında yürürlükten kaldırıldığını gösterir. Bu nedenle uygulamada yalnızca ilk iki cümle geçerlidir. Kanun koyucu, ticari defterlerin bir bütün olarak değil, sadece uyuşmazlıkla bağlantılı kısımlarının incelenmesini güvence altına alarak ticari sırların korunmasını amaçlamıştır.

💡 Ticari Hayatta ve Sicil İşlemlerinde Uygulaması

Bir şirket sahibi veya esnaf, ticari ilişkiden doğan bir alacak davasında ya da sözleşme uyuşmazlığında karşı tarafın ticari defterlerini delil olarak gösterebilir. Mahkeme de bu defterlerin ibrazını isteyebilir. Bu madde, defterini usulüne uygun tutan taciri korur. Örneğin bir toptancı, perakendeciye mal sattığını ancak bedelini alamadığını iddia ediyorsa; kendi ticari defterindeki kayıtların yanı sıra karşı tarafın defterlerinde de bu satışın yer alıp almadığı incelenir. İnceleme sırasında defterlerin tümü değil, yalnızca ilgili faturaların, ödemelerin veya cari hesap ekstrelerinin bulunduğu sayfalar ele alınır.

Bu süreçte tarafların katılımı zorunlu olduğundan, mahkeme taraflara inceleme günü ve saati bildirir. Taraflar gelmese bile inceleme yapılabilir, ancak katılım bir haktır. Özellikle dava sürecinde defterlerinizi ibraz etmemeniz ya da ibrazdan kaçınmanız, karşı tarafın iddialarını kabul etmiş sayılmanıza yol açabilir. Bu nedenle dava açıldığında veya ihtarname geldiğinde ticari defterlerinizi muhasebecinizle birlikte gözden geçirmeniz ve mahkemenin istediği bölümleri eksiksiz sunmanız kritik önem taşır. SicilAI platformunda sıkça vurguladığımız gibi, ticari defterlerin elektronik ortamda (e-defter) tutulması durumunda, beraberinde yevmiye maddeleri ve defterlerin onaylı çıktıları da ibraz edilmelidir.

⚠️ Dikkat Edilmesi Gereken Riskler

• İbrazdan kaçınmak: Ticari defterlerinizi mahkemenin istediği hâlde sunmazsanız, HMK m. 220 uyarınca karşı tarafın ileri sürdüğü hususlar kesin delil gibi kabul edilir. Bu, davayı kaybetmenize yol açabilir.
• Sadece ilgili kısımların gizlenmesi: Defterlerin uyuşmazlıkla ilgili yapraklarını koparmak, karartmak veya eksik göstermek hem maddi tazminat hem de ceza sorumluluğu doğurabilir. Mahkeme, gerekirse bilirkişi incelemesiyle kayıtların bütünlüğünü denetler.
• Usulsüz tutulan defterler: Açılış ve kapanış tasdikleri yapılmamış, noter onayı bulunmayan veya e-defter sürelerine uyulmamış defterler sahibi lehine delil teşkil etmez. Bu defterler aleyhte delil olarak kullanılabilir.
• Suret alınması sürecindeki usul hataları: Mahkeme, defterlerin ilgili yapraklarından suret alırken tarafların katılımını sağlamadıysa veya suretler onaysız ise bu durum Yargıtay denetiminde bozma nedeni olabilir. Taraf olarak sürece aktif katılıp suretlerin altına “aslına uygundur” şerhi konulmasını istemelisiniz.
• Mülga hükme dayanmak: 2012 öncesi içtihatlara veya eski madde metnine dayanarak itirazda bulunmak günümüzde geçersizdir. Güncel mevzuattaki düzenlemenin yalnızca iki cümleden ibaret olduğu bilinmeli, buna göre strateji belirlenmelidir.